Supermarkten vinden Fairfood-lijst oneerlijk

Loethe Olthuis

Volkskrant, 30 augustus 2008

AMSTERDAM -Een dinsdagmiddag in augustus, een Albert Heijn-filiaal in het midden van het land. De tiende keer is het raak. Op de vraag of ze Fairfood kent, antwoordt een jonge vrouw stralend: ‘Ja, natuurlijk!’ Ze verontschuldigt zich voor het feit dat ze de Fairfood Pocket Guide, het ‘verantwoorde boodschappenlijstje’ dat Fairfood uitgeeft, niet bij zich heeft.

De non-profit consumentenorganisatie heeft vorige maand voor het derde opeenvolgende jaar ‘gewone’, gangbare voedingsmiddelen in supermarkt en winkelketens beoordeeld op ‘sociale, ecologische en economische duurzaamheid’. Maar liefst 2.800 producten zijn doorgelicht, bijna twee keer zo veel als in 2007. Fairfood deelt de onderzochte producten in in drie categorieën: buy, in between en don’t buy.

De vragenlijsten die Fairfood aan producenten en merkeigenaren verstuurt, worden door hen met argusogen bekeken. Op die lijst – door iedereen in te zien op de website – staan 32 vragen, over arbeidsomstandigheden en loon van de boeren, vissers of arbeiders die het product vangen, oogsten of verwerken, over grond- en watergebruik, over dierenwelzijn, transport en over toegankelijkheid tot Europese markten. Met behulp van de antwoorden stelt Fairfood de boodschappenlijst samen.

Huismerken

Supermarkten hebben alleen met de vragenlijst te maken als het om huismerken gaat. Daarnaast licht Fairfood A-merken door, waarvan een aantal op de buy-lijst staan: merken als Campina, Mona en Douwe Egberts. Van de ruim 2.800 producten die dit jaar zijn bekeken, staan er 460 op de buy-lijst. Maar liefst 2.310 producten worden als don’t buy gekwalificeerd en 59 scoren in between. Het overgrote deel van de don’t buy-producten staat daar, omdat Fairfood er te weinig informatie over ontvangen heeft. Daar zitten opvallend veel huismerkartikelen tussen, van tomatenpuree tot hagelslag.

‘Wij vinden de acties van Fairfood unfair,’ zegt een woordvoerder van het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL), de brancheorganisatie van supermarkten. ‘We hebben gewoonweg de tijd niet om al die producten na te lopen, dat is veel te veel werk. Het is te complex om dit op productniveau te willen doen, om overal het naadje van de kous van te willen weten. Ze sturen ons zo’n vragenlijst en eisen dat we die binnen een bepaalde termijn invullen. Als we dat niet doen, zetten ze ons op de unfaire lijst. Dat vinden we niet eerlijk. Bovendien zie ik de waarde er niet van in.’

Kritiek onterecht

Fairfood vindt die kritiek onterecht. De vragen zijn gebaseerd op internationale overeenkomsten waar producenten zich sowieso aan zouden moeten houden: de ILO-arbeidseisen, VN-afspraken, het Kyoto-protocol. De inlevertermijn is flexibel: minimaal tweeënhalve maand, maar als een bedrijf aangeeft er serieus mee bezig te zijn en meer tijd nodig te hebben, is dat altijd bespreekbaar. Fairfood belt de vragen altijd na en biedt assistentie aan; niet alle vragen hoeven te worden ingevuld als er geen informatie beschikbaar is. Esther Gaarlandt van Fairfood: ‘We zijn echt niet bezig met ‘pesten’, maar we vinden het belangrijk om de oorsprong van producten te kunnen traceren. Als dat niet mogelijk is, kunnen we geen buy advies geven. De consument moet wel kunnen kiezen op basis van betrouwbare informatie. Wat ons verbaast: als supermarkt wil je toch óók weten of er kinderarbeid aan de producten in je schappen kleeft en of er sprake is van eerlijke concurrentie?’

Hoe checkt Fairfood of de ontvangen informatie klopt? Bedrijven kunnen toch ook zomaar iets invullen, om ervan af te zijn? ‘We gaan er in de eerste instantie van uit dat een bedrijf eerlijk antwoordt,’ zegt Gaarlandt. ‘Maar zeker weten doe je dat nooit. Allereerst worden de ingevulde vragenlijsten vergeleken met wat er bekend is over die sector: we hebben daar uitgebreide informatie over. Zo is kinderarbeid een hardnekkig probleem in de cacao-industrie. Wanneer een bedrijf vervolgens beweert daar geen last van te hebben, selecteren we zijn vragenlijst voor een zogenaamde quickscan. Daarin vragen we de merkeigenaar om antwoorden te onderbouwen, bijvoorbeeld door certificaten, ooggetuigen- of onderzoeksverslagen. Als hij dat niet doet of we zijn niet overtuigd, laten we een onderzoek uitvoeren door een onderzoeksbureau, dat de betreffende fabriek of plantage ook daadwerkelijk gaat bezoeken.’

Niet unfair

Fairfood benadrukt dat het don’t buy-advies niet synoniem is met ‘unfair’, zoals het CBL zegt. ‘Op de website staat bij zo’n product duidelijk dat we er onvoldoende informatie over hebben en dat dit niet noodzakelijkerwijs betekent, dat het product unfair is – we weten het gewoon niet.’

De cijfers over de bekendheid van Fairfood lijken laag: 11,2 procent van de Nederlanders kent de organisatie. Een nog kleiner percentage, 3,2 procent, is zich mede dankzij Fairfood bewust geworden van de relatie tussen koopgedrag en armoede in de wereld. En 1 procent heeft mede dankzij Fairfood zijn consumptiepatroon aangepast.

‘Dat lijkt niets,’ zegt Gaarlandt. ‘Maar als je bedenkt hoe ontzettend moeilijk gedragsverandering tot stand komt en hoe kort we nog maar bezig zijn, is het hoog.’

Sommige bedrijven trekken zich wel wat aan van de Fairfood-lijst. Zo hebben eierproducenten Kwetters en Guliker & Roodbol naar aanleiding van de Fairfood-vragenlijst de gangbare soja in het kippenvoer deels vervangen door duurzaam en milieubewust geteelde soja, zodat een aantal van hun eieren nu op de buy-lijst staan. Steeds meer grote merken, zoals Verkade, laten hun producten certificeren.

Gaarlandt: ‘Op dit moment zijn we met nog circa negentig bedrijven in gesprek, die bijna allemaal heel positief staan tegenover ‘verduurzaming’ van hun producten. De uitkomsten hiervan zie je beslist terug in onze productlijsten van volgend jaar. Er komt steeds meer eerlijke keuze voor de consument.’